Gordelroosvaccinatie

De Gezondheidsraad heeft op 29 juni 2016 de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport geadviseerd om de ouderen in Nederland niet vanuit de overheid een vaccinatie tegen gordelroos aan te bieden. Er is slechts één vaccin op de markt en dat biedt onvoldoende bescherming, aldus de Gezondheidsraad. De minister zal na de zomer besluiten of zij dit advies overneemt.

Meer informatie over het advies van de Gezondheidsraad is te vinden op de website van de Gezondheidsraad.

Gordelroos wordt veroorzaakt door een opleving van het varicellazostervirus, hetzelfde virus dat ook waterpokken veroorzaakt. Gordelroos begint met jeuk, tintelingen of een  brandende of stekende pijn. Na enkele dagen verschijnen er pijnlijke blaasjes op het lichaam. Deze blaasjes zitten vaak aan één kant van het lichaam. De pijn van gordelroos is soms moeilijk te behandelen en kan in enkele gevallen maanden tot zelfs jaren aanhouden. Meer informatie vindt u hieronder bij de vragen en antwoorden. Bent u als professional betrokken bij deze vaccinatie, dan kunt u meer informatie vinden op de speciale pagina voor professionals.

Gordelroos algemeen

  1. Wat is gordelroos en hoe ernstig is het?
  2. Waar wordt gordelroos door veroorzaakt?
  3. Hoe vaak komt gordelroos in Nederland voor?
  4. Wie kan gordelroos krijgen?
  5. Is gordelroos besmettelijk?
  6. Hoe kan gordelroos worden voorkomen?
  7. Ik heb al een keer gordelroos gehad, kan ik het nog een keer krijgen?

Vaccinatie tegen gordelroos

  1. Hoe effectief is vaccineren tegen gordelroos?
  2. Als ik gevaccineerd ben tegen gordelroos, kan ik dan geen gordelroos meer krijgen?
  3. Hoe lang werkt de gordelroosprik?
  4. Moet gordelroosvaccinatie worden herhaald?
  5. Is het inenten tegen gordelroos veilig?
  6. Welke bijwerkingen kunnen er mogelijk optreden?
  7. Is er al ervaring met gordelroosvaccinatie in andere landen?
  8. Wie kan worden gevaccineerd tegen gordelroos?
  9. Zijn er mensen voor wie het vaccin niet geschikt is?
  10. Zijn er andere effectieve manieren om tegen gordelroos te beschermen?
  11. Ik heb nooit waterpokken gehad, kan ik toch worden ingeënt

Het vaccin

  1. Welke gordelroosvaccins zijn geregistreerd in Nederland?
  2. Hoe kan ik me laten vaccineren tegen gordelroos?
  3. Gordelroosvaccin is een levend verzwakt vaccin, wat betekent dat?
  4. Waaruit bestaat een gordelroosvaccin?

Wat is gordelroos en hoe ernstig is het?

Gordelroos (ook wel herpes zoster genoemd) wordt veroorzaakt door een opleving van het varicellazostervirus, hetzelfde virus dat ook waterpokken veroorzaakt. Na het doormaken van waterpokken blijft het virus levenslang aanwezig. Als de afweer minder wordt, bijvoorbeeld door veroudering, kan het virus weer actief worden. Gordelroos begint met jeuk, tintelingen of een brandende of stekende pijn. Na enkele dagen verschijnen er blaasjes in groepjes op het lichaam, vaak op de borst of rug, maar soms ook in het gezicht. Na tien tot veertien dagen drogen de blaasjes in tot korstjes. De pijn van gordelroos is soms moeilijk te behandelen. Als iemand ouder is, is de kans groter dat de pijn langdurig blijft bestaan. De meeste mensen worden weer helemaal beter, maar sommigen houden maanden of zelfs jaren pijn (dit wordt postherpetische neuralgie (PHN) genoemd). Soms ontwikkelt gordelroos zich in een oog, wat kan leiden tot verminderd gezichtsvermogen of, in uitzonderlijke gevallen, tot blindheid.

naar boven

Waar wordt gordelroos door veroorzaakt?

Gordelroos wordt veroorzaakt door het varicellazostervirus (waterpokkenvirus) waar iemand eerder in het leven mee is besmet. Na het doormaken van waterpokken blijft het virus in het lichaam, zonder actief te zijn. Als de afweer van het lichaam minder wordt, bijvoorbeeld door veroudering of bepaalde medicatie, kan het virus weer actief worden. Het vermenigvuldigt zich dan en verspreidt zich naar de huid, waar het een pijnlijke uitslag van kleine blaasjes veroorzaakt.

naar boven

Hoe vaak komt gordelroos in Nederland voor?

Er wordt geschat dat ongeveer één op de vijf mensen gordelroos krijgt op enig moment in hun leven. Jaarlijks gaan gemiddeld 500 per 100.000 mensen naar de huisarts vanwege gordelroos [1].

Figuur 1. Het aantal contacten met de huisarts vanwege gordelroos, in verschillende leeftijdscategorieën, over het jaar 2013 (aantallen zijn per 100.000 inwoners).  (Bron: NIVEL)[1]
 

Wie kan gordelroos krijgen?

Iedereen die ooit in het leven waterpokken heeft gehad, kan gordelroos krijgen. Maar het risico op gordelroos neemt toe naarmate je ouder wordt, met name vanaf 50 jaar (zie Figuur 1). Mensen boven de 50 hebben ook vaker een ernstigere vorm van gordelroos, die kan zorgen voor aanhoudende pijn. Het risico op gordelroos is ook groter bij mensen met bepaalde chronische aandoeningen die het immuunsysteem aantasten, zoals SLE (lupus), reumatoïde artritis en de ziekte van Wegener.

naar boven

Is gordelroos besmettelijk?

Iemand met gordelroos kan een ander persoon niet besmetten met gordelroos, maar wel met waterpokken. Het virus dat gordelroos veroorzaakt is namelijk een opleving van het waterpokkenvirus dat al in het lichaam zit. Door contact met het vocht uit de gordelroosblaasjes, kan iemand die nog geen waterpokken heeft gehad, waterpokken krijgen. Het vocht uit de blaasjes is de eerste één à twee weken besmettelijk. Als de blaasjes zijn ingedroogd, is iemand niet meer besmettelijk. Gordelroos is minder besmettelijk dan waterpokken. Omdat de blaasjes vaak op de borst of rug zitten, is de kans klein dat iemand het virus overdraagt, omdat de blaasjes dan vaak zijn bedekt.

naar boven

Hoe kan gordelroos worden voorkomen?

Gordelroos kan niet worden voorkomen. Als iemand ooit besmet is geraakt met het waterpokkenvirus kan hij/zij gordelroos krijgen. De enige manier om de kans op gordelroos te verkleinen is door inenting.

naar boven

Ik heb al een keer gordelroos gehad, kan ik het nog een keer krijgen?

Ja, mensen kunnen gordelroos vaker dan één keer krijgen. De kans daarop is niet erg groot, omdat iemand na het doormaken van gordelroos hier tijdelijk weer iets beter tegen beschermd is.

naar boven

Hoe effectief is vaccineren tegen gordelroos?

Met de effectiviteit van een vaccinatie wordt bedoeld: hoe goed werkt de prik? Om dat te bepalen wordt een vergelijking gemaakt tussen mensen die wel en mensen die niet zijn gevaccineerd. Wanneer de effectiviteit van een vaccinatie bijvoorbeeld 92% is, dan betekent dit dat in de groep mensen die wel is gevaccineerd er 92% minder mensen ziek worden dan in de groep mensen die niet is gevaccineerd. De effectiviteit van een vaccinatie is nooit 100%, want er zijn altijd mensen die niet of onvoldoende op een vaccinatie reageren (zij maken dan geen of onvoldoende antistoffen aan).

De gordelroosvaccinatie biedt ongeveer vijf jaar bescherming. De effectiviteit ervan neemt af naarmate men ouder wordt. Een onderzoek onder ruim 20.000 volwassenen tussen de 50 en 59 jaar laat zien dat er in het eerste jaar na vaccinatie ongeveer 70% minder gevallen van gordelroos voorkwamen bij mensen die wel zijn gevaccineerd ten opzichte van mensen die niet zijn gevaccineerd [2]. Een ander onderzoek onder bijna 40.000 volwassenen laat zien dat in de eerste drie jaar na vaccinatie bij mensen van 60 jaar en ouder er 50% minder gordelroos voorkwam. Bij gevaccineerde mensen van 70 jaar en ouder was dat ongeveer 40%. Uit datzelfde onderzoek blijkt dat langdurige pijnklachten na gordelroos afnam met 67% [3, 4].

naar boven

Als ik gevaccineerd ben tegen gordelroos, kan ik dan geen gordelroos meer krijgen?

Nee, een prik tegen gordelroos garandeert niet dat u helemaal geen gordelroos meer krijgt, maar het verkleint wel de kans dat u het krijgt. Bovendien zorgt een prik tegen gordelroos ervoor dat - als u toch gordelroos krijgt - de klachten minder erg zijn en de kans op langdurige klachten kleiner is. Zie ook tabel 1.

Onderstaande tabel laat zien wat de kans is dat iemand gedurende de rest van zijn leven gordelroos krijgt wanneer hij wel en wanneer hij niet is ingeënt. Dit verschilt per leeftijd. Bijvoorbeeld: iemand die 60 jaar is, heeft zonder vaccinatie 15,3% kans om gedurende de rest van zijn leven gordelroos te krijgen. Mét een vaccinatie is die kans 12,8%. (Bron: Gezondheidsraad) [8]

Tabel 1. Kans op gordelroos met en zonder vaccinatie

Kans op gordelroos

60 jaar

65 jaar

70 jaar

75 jaar

80 jaar

Zonder vaccinatie

15.3%

13,4%

11,8%

9,5%

8,1%

Met (éénmalige) vaccinatie

12,8%

10,8%

9,8%

7,8%

7,3%

Verschil wel of geen vaccinatie

2,5%

2,6%

2,0%

1,7%

0,8%

Hoe lang werkt de gordelroosprik?

Het is nog niet duidelijk hoe lang een gordelroosvaccinatie precies beschermt tegen gordelroos, maar het biedt ongeveer vijf jaar bescherming [6]. Uit onderzoek blijkt dat de effectiviteit (werking) door de jaren heen afneemt van 69% in het eerste jaar na de vaccinatie tot 4% acht jaar na de vaccinatie [7]. Dat wil zeggen dat van de groep mensen die wel zijn ingeënt er in het eerste jaar 69% minder mensen gordelroos krijgt dan van de groep mensen die niet zijn ingeënt. Na acht jaar is dat percentage afgenomen tot 4%.

naar boven

Moet gordelroosvaccinatie worden herhaald?

Het is momenteel nog onduidelijk of een herhalingsprik zinvol is.

naar boven

Is het inenten tegen gordelroos veilig?

Zoals bij alle vaccins die geregistreerd zijn voor gebruik in Nederland, is de veiligheid van gordelroosvaccin uitgebreid onderzocht en veilig bevonden [5]. Het wordt op grote schaal gebruikt in onder meer de Verenigde Staten, Canada en het Verenigd Koninkrijk.

naar boven

Welke bijwerkingen kunnen er mogelijk optreden?

Zoals bij alle vaccinaties kunnen er milde bijwerkingen worden verwacht. Bijvoorbeeld slaperigheid, hoofdpijn en plaatselijke reacties zoals roodheid, zwelling en pijn op de plek waar is geprikt.
Zeer zeldzame reacties, zoals een ernstige allergische reactie, zijn niet uit te sluiten. Voor meer informatie en een overzicht van de meldingen van vermoede bijwerkingen na een vaccinatie kunt u terecht op de website van het Bijwerkingencentrum Lareb. Het gaat bij deze meldingen om het vermoeden van de melder dat het een bijwerking zou kunnen zijn. De relatie met het vaccin staat dus niet vast. Het kan ook gaan om een lichamelijke reactie die om een andere reden plaatsvindt en die toevallig op hetzelfde moment gebeurt als de vaccinatie.
Een uitgebreide beschrijving van mogelijke bijwerkingen is te vinden in de bijsluiter van het vaccin.

naar boven

Is er al ervaring met gordelroosvaccinatie in andere landen?

Ja, gordelroosvaccinatie wordt op al op grote schaal toegepast in andere landen, zoals de Verenigde Staten (vanaf 60 jaar), het Verenigd Koninkrijk (vanaf 70 jaar), Oostenrijk (vanaf 50 jaar), Tjechië (vanaf 50 jaar) en Frankrijk (vanaf 65 jaar).

naar boven

Wie kan worden gevaccineerd tegen gordelroos?

Het vaccin is geregistreerd voor gebruik bij personen van 50 jaar of ouder. Er zijn mensen voor wie het vaccin niet geschikt of zinvol is. Daarom is het belangrijk om dit te overleggen met uw arts.

naar boven

Zijn er mensen voor wie het vaccin niet geschikt is?

Ja, mensen met een ernstig verzwakt immuunsysteem, bijvoorbeeld vanwege behandeling tegen kanker of het slikken van bepaalde medicijnen, mogen niet worden ingeënt met dit vaccin. U kunt hierover overleggen met uw arts.

naar boven

Zijn er andere effectieve manieren om tegen gordelroos te beschermen?

Nee, iedereen die ooit besmet is geweest met het waterpokkenvirus kan gordelroos krijgen. De enige manier om de kans op gordelroos te verlagen is door een vaccinatie.

naar boven

Ik heb nooit waterpokken gehad. Kan ik toch worden ingeënt tegen gordelroos?

Ja, ook al heeft iemand in het verleden nooit waterpokken doorgemaakt, dan is het toch mogelijk om tegen gordelroos te worden ingeënt. Het kan namelijk zijn dat iemand niet (meer) weet dat hij/zij waterpokken heeft gehad of dit zonder klachten heeft doorgemaakt. Het grote merendeel (ongeveer 95%) van de Nederlandse bevolking heeft ooit waterpokken gehad.

naar boven

Welke gordelroosvaccins zijn geregistreerd in Nederland?

In Nederland is één gordelroosvaccin geregistreerd voor gebruik: Zostavax®.

Tabel 2. Geregistreerde vaccins in Nederland
Merknaam

Beschermt tegen

Zostavax ®

Gordelroos en pijn na gordelroos

Klik op de merknaam voor de bijsluiter van het vaccin.

Houd er rekening mee dat wanneer een vaccin geregistreerd is, dit niet automatisch betekent dat het ook verkrijgbaar is in Nederland.

naar boven

Hoe kan ik me laten vaccineren tegen gordelroos?

U kunt er nu al voor kiezen om gebruik te maken van deze vaccinatie. Deze dient u dan zelf te betalen. De vaccins zijn alleen op recept verkrijgbaar, via een (huis)arts, GGD of vaccinatiecentrum. Voor informatie over de prijs van de vaccinaties kunt u contact opnemen met uw apotheek of vaccinatiecentrum. Op deze website vindt u een overzicht van de geregistreerde vaccins met een link naar de bijsluiter. Overleg met uw (huis)arts of met een vaccinatiecentrum of het vaccin voor u geschikt is. Houd er rekening mee dat wanneer een vaccin geregistreerd is, dit niet automatisch betekent dat het ook verkrijgbaar is in Nederland.

naar boven

Gordelroosvaccin is een 'levend verzwakt vaccin', wat betekent dat?

Gordelroosvaccin is een zogenaamd ‘levend verzwakt vaccin’. Dit houdt in dat de natuurlijke ziekteverwekker, het virus, wordt verzwakt, waardoor het geen ziekte meer veroorzaakt, maar wel afweer opwerkt. Levend verzwakte vaccins wekken dus een reactie op in het lichaam die lijkt op een sterk afgezwakte vorm van de ziekte. Hierdoor zorgen zij voor goede en langdurige bescherming.

naar boven

Waaruit bestaat een gordelroosvaccin?

Een gordelroosvaccin bevat drie soorten bestanddelen:

  1. Antigenen: dit zijn verzwakte delen van het waterpokkenvirus waartegen bescherming (immuniteit) wordt opgewekt.
  2. Hulpstoffen (bijv. adjuvantia): dit zijn stoffen die aan het vaccin worden toegevoegd om de werkzaamheid te verbeteren, de houdbaarheid te verlengen, het vaccin stabiel te houden, de toediening te vergemakkelijken, etc. Het zijn stoffen die goed zijn onderzocht en waar al jarenlang ervaring mee is.
  3. Reststoffen: dit zijn de resten van stoffen uit het productieproces van het vaccin. Bijvoorbeeld om te voorkomen dat er ongewenste bacteriën tijdens het productieproces groeien. Deze reststoffen worden, voordat het vaccin in gebruik wordt genomen, zoveel mogelijk verwijderd. Echter, zeer kleine hoeveelheden kunnen nog achter blijven. Het gaat dan om hoeveelheden die geen schade kunnen veroorzaken.

In de bijsluiter staat beschreven uit welke bestanddelen gordelroosvaccin precies bestaat.

Meer informatie over de verschillende bestanddelen en hun functie is te vinden op de website van het Rijksvaccinatieprogramma: bestanddelen van vaccins.
Naar informatie voor professionals over de gordelroosvaccinatie

naar boven

Referenties

  1. National Institute for Public Health and the Environment, The National Immunisation Programme in the Netherlands - Surveillance and developments in 2014-2015, T.M. Schurink-van 't Klooster and H.E. de Melker, Editors. 2015.
  2. Schmader, K.E., et al., Efficacy, safety, and tolerability of herpes zoster vaccine in persons aged 50-59 years. Clin Infect Dis, 2012. 54(7): p. 922-8.
  3. Oxman, M.N., et al., A vaccine to prevent herpes zoster and postherpetic neuralgia in older adults. N Engl J Med, 2005. 352(22): p. 2271-84.
  4. Oxman, M.N., M.J. Levin, and G. Shingles Prevention Study, Vaccination against Herpes Zoster and Postherpetic Neuralgia. J Infect Dis, 2008. 197 Suppl 2: p. S228-36.
  5. Simberkoff, M.S., et al., Safety of herpes zoster vaccine in the shingles prevention study: a randomized trial. Ann Intern Med, 2010. 152(9): p. 545-54.
  6. Schmader, K.E., et al., Persistence of the efficacy of zoster vaccine in the shingles prevention study and the short-term persistence substudy. Clin Infect Dis, 2012. 55(10): p. 1320-8.
  7. Tseng, H.F., et al., Declining Effectiveness of Herpes Zoster Vaccine in Adults Aged >/=60 Years. J Infect Dis, 2016.
  8. Gezondheidsraad, publicatie 'Vaccinatie tegen gordelroos' 2016.


 

Home / Onderwerpen / V / Vaccinaties / Gordelroosvaccinatie

RIVM De zorg voor morgen begint vandaag
Menu