RIVM logo, Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu. Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Wat weten Nederlanders van Salmonella en welke maatregelen namen ze tijdens een uitbraak?

D.J.M.A. Beaujean, L. van Velsen, J. E.W.C. van Gemert-Pijnen , J. E van Steenbergen. A. Timen Voedselgerelateerde Salmonella-infecties zijn een wereldwijd probleem. Gedurende een grootschalige uitbraak is het van belang dat het publiek de maatregelen neemt die door de GGD’en en de overheid worden geadviseerd. Om de naleving van deze maatregelen te vergoten, is het essentieel om inzicht te hebben in hoe en waar het publiek informatie vergaart en welke factoren bepalen of zij wel of niet de geadviseerde maatregelen neemt. Uit dit onderzoek blijkt dat GGD’en en overheid tijdens een uitbraak hun boodschap het beste via massamedia kunnen verspreiden. Wikipedia lijkt een veelbelovend kanaal om het publiek kennis bij te brengen over Salmonella.

Achtergrond

In augustus 2012 was er een uitbraak van Salmonella Thompson in Nederland die werd veroorzaakt door besmette gerookte zalm van 1 fabrikant. Op 28 september 2012 werd alle gerookte zalm van deze fabrikant teruggeroepen. In de week erna werden andere producten die gerookte zalm van deze fabrikant bevatten (zoals salades) ook teruggeroepen. Het publiek werd geadviseerd het batchnummer van de producten die zij thuis hadden te controleren en mogelijk besmette producten weg te gooien. Na implementatie van deze maatregelen, nam het aantal patiënten snel af en aan het eind van 2012 stopte de uitbraak. Infecties van 1149 patiënten werden bevestigd in het laboratorium en er overleden 4 patiënten. Het werkelijk aantal besmette patiënten is waarschijnlijk groter geweest, omdat individuele gevallen van Salmonella-infectie niet meldingsplichtig zijn in Nederland en laboratoriumonderzoek van ontlasting slechts bij een klein deel van alle patiënten met diarree wordt uitgevoerd. Normaal krijgen ongeveer 4 patiënten per jaar een infectie met Salmonella Thompson in Nederland; er was in 2012 dus sprake van een grootschalige uitbraak.

Er is een online vragenlijst ontwikkeld om de perceptie, de kennis, het preventieve gedrag en het informatiezoekgedrag van de Nederlandse bevolking tijdens deze uitbraak in kaart te brengen. De vragenlijst werd ontwikkeld op basis van het Health Belief Model en onderzoek naar burgerzoekgedrag naar medische informatie. De vragenlijst bestond uit 35 vragen verdeeld over 5 thema’s:

  1. Perceptie: waarin we de waargenomen ernst van een Salmonella-infectie en de uitbraak, de belangstelling voor gezondheidsinformatie en de inschatting van de eigen gezondheid hebben meegenomen. De deelnemers scoorden hun percepties op een 5-punts-Likertschaal (bijvoorbeeld van helemaal niet ernstig (1) tot heel ernstig (5));
  2. Kennis van Salmonella-infecties;
  3. Preventief gedrag: waarin we gevraagd hebben naar het voorkomen van een Salmonella-infectie in de omgeving van de deelnemer, het nemen van maatregelen ter voorkoming van een Salmonella-infectie gedurende de uitbraak (zoals het eten van minder zalm, terughoudend in het kopen van zalm, het kopen van diepvrieszalm in plaats van verse zalm), en het verbeteren van de keukenhygiëne gedurende de uitbraak;
  4. Informatiebronnen: waarbij we gevraagd hebben naar de informatieopname over de uitbraak via de verschillende media en waar de deelnemers antwoorden zochten op hun vragen over Salmonella-infecties en de uitbraak;
  5. Demografische gegevens.

De deelnemers werden via een commercieel internetpanel geworven. Er werd een gestratificeerde steekproef genomen teneinde een representatieve afspiegeling van de Nederlandse bevolking boven de 18 jaar te krijgen. De deelnemers werden uitgenodigd via een persoonlijke e-mail tussen 13 en 20 november 2012. Volgens de Nederlandse wet is er geen toestemming van een medisch-ethische commissie nodig voor dit soort algemene online onderzoeken onder gezonde vrijwilligers.
In totaal vulden 1057 deelnemers de vragenlijst volledig in.

Resultaten

Perceptie

De deelnemers vonden Salmonella Thompson een ernstige infectie (m = 4,21; SD = o,76) vergelijkbaar met astma en diabetes. De uitbraak vond men ook ernstig (m = 4,12; SD = 0,71). De deel-nemers hadden een neutrale interesse in gezondheidsinformatie (m = 3,15 SD = 0,71) en beoordeelden hun eigen gezondheid ook neutraal (m = 3,49 SD = 0,77).

Kennis

De meeste deelnemers wisten in het algemeen veel over Salmonella-infecties, met uitzondering van de meest voorkomende bronnen van Salmonella-infecties, die 39% niet kende, 47,5% kende de incubatietijd van een Salmonella-infectie niet en 71,3% wist niet hoe een Salmonella-infectie wordt behandeld. De gemiddelde totaalscore per deelnemer was 6.91 (SD = 1.11) met een maximum van 9. In tabel 1 worden de antwoorden op alle kennisvragen weergegeven.

Preventieve maatregelen

De deelnemers gaven aan dat zij weinig preventieve maatregelen hadden genomen tijdens de uitbraak (m= 2,35; SD 1,07), en ook de keukenhygiëne hadden zij niet bijzonder verbeterd in die periode (m = 2,31; SD = 1,03). Uit de regressieanalyse bleek dat naarmate men de uitbraak ernstiger vond, men iets meer bereid was preventieve maatregelen te nemen. 8 Deelnemers gaven aan een Salmonella-infectie te hebben gehad als gevolg van het eten van gerookte zalm. Zesentwintig deelnemers kenden iemand in hun familie-/vriendenkring met een Salmonella-infectie na het eten van gerookte zalm.
Aan de deelnemers werd gevraagd of ze gecontroleerd hadden of ze gerookte zalm thuis hadden toen ze over de uitbraak hoorden. 275 Deelnemers (26.0%) controleerden, maar hadden geen zalm thuis, 99 deelnemers (9.4%) controleerden en hadden wél zalm thuis en 684 deelnemers controleerden niet. Vervolgens werd aan de 99 deelnemers die thuis zalm hadden, gevraagd naar wat ze toen deden. Meer dan de helft van hen (55.2%, 55 deelnemers) constateerde (op basis van het batchnummer) dat de zalm niet besmet was, 22 deelnemers (22.6%) gooiden de zalm weg, 3 deelnemers (3.2%) constateerden dat de zalm besmet was en gooiden hem weg, 6 deelnemers (6.5%) constateerden dat de zalm besmet was maar aten hem toch op en 12 deelnemers (12/5%) deden iets anders (meestal brachten zij de besmette zalm terug naar de supermarkt).


 

Salmonella figuur 1

 

Figuur 1 Kanalen en populaire online bronnen voor passieve informatievergaring over Salmonella


Informatiegedrag

Er is een onderscheid gemaakt in actief en passief informatiegedrag. Passief informatiegedrag is het ontvangen van informatie zonder er actief naar op zoek te zijn (bijvoorbeeld radio luisteren of spontaan op een onderwerp terechtkomen terwijl je op internet aan het surfen bent). Actief informatiegedrag wordt veroorzaakt door een vraag of expliciete behoefte aan informatie.

Figuur 1 laat de kanalen en populaire onlinebronnen zien waar deelnemers passief informatie kregen over de Salmonella-uitbraak. Televisie leverde de meeste informatie, gevolgd door radio en de kranten. Nieuwssite nu.nl was ook een relevante informatiebron. De social media speelden een marginale rol, waarbij sociale netwerken belangrijker waren dan Twitter.

91 Deelnemers (8.6%) hadden een specifieke vraag over Salmonella-infecties of over de uitbraak. Zij wendden zich tot het internet (77 deelnemers), een krant (20 deelnemers), de televisie (17 deelnemers), de radio (8 deelnemers) of een combinatie van media. Als ze op het internet zochten, keken ze op de websites van de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) (22 deelnemers), de GGD (21 deelnemers), een krant (16 deelnemers), Wikipedia (16 deelnemers), het Voedingscentrum (16 deelnemers), het RIVM (12 deelnemers), de zalmfabrikant (6 deelnemers), Facebook of Hyves (3 deelnemers), andere sites (15 deelnemers).

Bijna alle deelnemers vonden de informatie die ze zochten. Het meest tevreden waren de deelnemers over de sites van Wikipedia, de NVWA en de GGD’en. Het vertrouwen in de informatie was hoog voor de websites van het RIVM, de NVWA en de GGD’en. Laag was het vertrouwen in de informatie op de site van de zalmfabrikant en de sociale netwerken Hyves en Facebook.


 

Tabel 1 Kennis van de respondenten over Salmonella (n = 1057) (klik op de tabel voor een grote weergave)

Salmonella tabel 1


Conclusie

Dit onderzoek werd opgezet om inzicht te krijgen in hoe en waar mensen informatie vergaren en welke factoren bepalen of zij wel of niet de geadviseerde maatregelen nemen tijdens een uitbraak van Salmonella-infecties. Op basis van de uitkomsten van het onderzoek concluderen wij dat Samonella-infecties door het publiek als ernstig beschouwd worden, maar dat de geadviseerde maatregelen niet zo goed werden nagevolgd. Gezondheidsorganisaties moeten de traditionele media zoals televisie, radio en kranten en nieuws- en krantenwebsites gebruiken om het publiek te informeren en te overtuigen van het nemen van bepaalde maatregelen. Ze moeten de kennis over Salmonella-infecties vergroten en het publiek stimuleren om enerzijds te controleren of ze thuis mogelijk besmette producten hebben en anderzijds de keukenhygiëne te verbeteren.

Toekomstig onderzoek zou zich moeten richten op de rol van Wikipedia tijdens een uitbraak van een infectieziekte. Hoe compleet is de informatie op Wikipedia over de betreffende infectieziekte? Hoe wordt deze informatie gewaardeerd door het publiek?

Tot slot is het interessant dat er een groep mensen is die bewust een risico neemt door besmette producten te eten gedurende een Salmonella-uitbraak. Een studie zou zich op deze groep moeten richten om in kaart te brengen wat de motivaties van deze groep mensen zijn met als doel ook de voorlichting aan deze groep mensen te kunnen verbeteren.

Auteurs

D.J.M.A. Beaujean 1, L. van Velsen 2, J. E.W.C. van Gemert-Pijnen 2, J. E van Steenbergen , A. Timen 1

1. Centrum Infectieziektebestrijding, RIVM, Bilthoven

2. Universiteit Twente, Enschede

Correspondentie

Desiree.Beaujean@rivm.nl

Home / Documenten en publicaties / Uitgaven / Wat weten Nederlanders van Salmonella en welke maatregelen namen ze tijdens een uitbraak?

RIVM De zorg voor morgen begint vandaag
Menu